Het is 11 november 1918 als Alojzy Pokora ontwaakt in een Berlijns ziekenhuis. Fürchte dich nicht, glaube nur, leest hij op de witte muur tegenover zich, maar dat is niet zo gemakkelijk als je een luitenant bent die gewond en getraumatiseerd van het Vlaamse slagveld is teruggekeerd.
Vier jaar in de loopgraven. Wij, de lezers, zijn met Pokora in een eerder hoofdstuk al op dat slagveld geweest, en we hebben zijn kindertijd en jeugd meegemaakt in het verre Silezië. Opgegroeid in een katholiek mijnwerkersmilieu kan Lojzik, zoals hij thuis werd genoemd, dankzij een bevriende pastoor naar het gymnasium en later naar de universiteit. Ver weg van zijn familie sterft Lojzik het kind en wordt Alois de adolescent geboren, maar angst en een minderwaardigheidscomplex blijven aan hem kleven.
Deemoed (‘Pokora’) is na De koning en Het zwarte koninkrijk de derde in het Nederlands vertaalde roman van schrijver, publicist en activist Szczepan Twardoch (1979, Knurów). Twardoch (‘Ik ben geen Pool, ik ben een Sileziër die in het Pools schrijft’) woont en werkt in het ongeveer 3000 zielen tellende Pilchowice in Opper-Silezië. Het werk van Twardoch is in meer dan twaalf landen verschenen en hij ontving talloze prestigieuze prijzen, waaronder de Brücke-Berlin Preis, de Nike-Publieksprijs en de EBRD Literature Prize. Van zijn boeken werden bewerkingen gemaakt voor theater en televisie.
In Deemoed neemt Twardoch ons met zijn ijzersterke pen mee naar het slagveld in Vlaanderen, het revolutionaire Berlijn, en het chaotische Opper-Silezië dat ook na de Eerste Wereldoorlog weer de speelbal is van verschillende grootmachten. Die pen van Twardoch schrijft niet alleen Pools, maar zijn personages spreken ook Silezisch, door Charlotte Pothuizen knap en inventief vertaald naar spreektalig en zuidelijk Nederlands.
Szczepan Twardoch, foto (c) Jacek Poremba (bron: website auteur)
Ja, die 11e november wordt Alois Pokora wakker in een totaal andere wereld. Hij is ‘een strak gevlochten rouwkrans van wanhoop, angst, eenzaamheid en verlorenheid’. Zelfs de bitterzoete herinneringen aan zijn onbereikbare geliefde Agnes kunnen hem niet troosten. Polen is onafhankelijk geworden, het Duitse Keizerrijk bestaat niet meer en opstandelingen en revolutionairen maken Berlijn onveilig. Maar bij wie hoort hij, Alojzy? Is hij, met zijn IJzeren Kruis 1e en 2e klasse een Duitser? Of een Sileziër? Of misschien wel een Pool? En wat heeft hij hier, in het chaotische, verarmde, hongerige (en door Twardoch wervelend beschreven) Berlijn te zoeken?
De Poolse editie van Deemoed (Wydawnictwo Literackie, 2020)
Voor het omslag werd een werk van Georg Grosz gebruikt: Panorama. Down with Liebknecht, 1919
In Berlijn komt Alois terecht in een bar waar hij zich door een in een zilveren jurk geklede Barones met harig décolleté en een tweeling van wie hij niet weet of het mannen of vrouwen zijn laat rekruteren om leiding te geven aan een compagnie revolutionairen. Maar Pokora wil steeds iemand anders zijn dan hij is, iemand die meer waard is, hij wil Agnes waard zijn, en voort gaat Pokora, hij verlaat Berlijn, na een epische tocht per auto en te paard door het kapotte Midden-Europa komt hij uiteindelijk thuis, en probeert als brave burger te gaan leven. Maar wat is ‘thuis’? Wat moet de toekomst worden van Opper-Silezië? Welke plek wil Alois innemen tussen Duitsers, Polen, Sileziërs, nationalisten, socialisten, arbeiders, aristocraten en genderfluïde revolutionairen? Wat is zijn bijdrage aan de toekomst? En welke taal hoort daarbij? Hoe moet het verder met Agnes, ‘de enige verhaallijn die niet was afgesloten’? En hoe vaak kan jeugdvriend Smilo Walther Hinko Oskar Constantin Wilhelm Freiherr von Kattwitz Alojzy komen redden? Szczepan Twardoch houdt ons in dit meeslepende boek in spanning tot het bittere einde.
Szczepan Twardoch, Deemoed, is verschenen bij uitgeverij Pegasus en knap vertaald door Charlotte Pothuizen.